کیست اندومتریوز یا اندومتریوما، که به آن «کیست شکلاتی» نیز گفته میشود، کیست هایی پر از خون هستند که از رشد پوشش داخلی رحم (اندومتر) در خارج از حفره رحم ایجاد میشود. بافت اندومتر در حالت عادی تحت تأثیر هورمونهای زنانه (استروژن و پروژسترون) قرار دارد و در طول چرخه قاعدگی ضخیم شده و در صورت عدم بارداری، ریزش میکند. هنگامی که این بافت در تخمدانها رشد میکند، به همان چرخه هورمونی پاسخ میدهد؛ یعنی ضخیم شده و خونریزی میکند، اما چون راهی برای خروج خون وجود ندارد، خون در داخل کیست تجمع یافته و به تدریج اکسید شده و رنگ تیره و قهوهای به خود میگیرد، که منجر به ظاهر «شکلاتی» آن میشود. این تجمع خون و بافت میتواند باعث التهاب، درد و اختلال در عملکرد تخمدان شود.
ماهیت این کیستها به دلیل وجود خون و مایعات تیره رنگ درون آنها، که شبیه به شکلات ذوب شده است، نام «کیست شکلاتی» را به آنها بخشیده است. این کیستها میتوانند از نظر اندازه متفاوت باشند و گاهی اوقات به اندازههای قابل توجهی بزرگ میشوند. در ادامه در مورد این کیست ها با جزئیات بیشتری صحبت می کنیم.
کیست اندومتریوز در تخمدان
قبل از اینکه درمورد کیست اندومتریوز صحبت کنیم یک اشاره کوچک به اندومتریوز داشته باشیم.
اندومتریوز یک بیماری مزمن و پیچیده است که میتواند زنان را در سنین باروری تحت تأثیر قرار دهد. به گفته clevelandclinic :
حدود ۱۰درصد از افرادی که پریود میشوند دچار اندومتریوز هستند و حدود ۱۷ تا ۴۴ درصد از این افراد، اندومتریومای تخمدان را تجربه میکنند.
این بیماری در اثر رشد بافت اندومتر یا رحم در خارج از رحم ایجاد میشود و میتواند منجر به طیف وسیعی از علائم شود. وقتی این بافت در تخمدانها رشد میکند، میتواند باعث تشکیل کیستهای اندومتریوز شود. این کیستها در واقع تودههایی هستند که از رشد بافت اندومتر نابجا در سطح یا داخل تخمدان تشکیل میشوند.
علت دقیق اندومتریوما هنوز مشخص نیست. یکی از نظریهها این است که اندومتریوز زمانی اتفاق میافتد که بخشی از خونی که باید هنگام قاعدگی دفع شود، بهجای خروج از بدن، بهصورت برگشتی حرکت میکند (قاعدگی رتروگراد)
و بهجای اینکه این بافت از بدن دفع شود، از طریق لولههای فالوپ به سمت تخمدانها برمیگردد. این بافت در هر چرخه قاعدگی ضخیم میشود و خونریزی میکند و در نهایت باعث التهاب و تشکیل کیست اندومتریوما میشود.
اندازه این کیستها میتواند بسیار متغیر باشد، از چند میلیمتر تا چندین سانتیمتر. در برخی موارد، چندین کیست کوچک ممکن است در یک تخمدان وجود داشته باشد، در حالی که در موارد دیگر، یک کیست بزرگ میتواند بخش قابل توجهی از تخمدان را اشغال کند. این رشد و تجمع مایع میتواند باعث بزرگ شدن تخمدان و ایجاد فشار بر بافتهای اطراف شود.
علائم کیست شکلاتی
شدت علائم کیست آندومتریوز به اندازه، محل و عمق کیست بستگی دارد. بسیاری از زنان مبتلا به این کیست ، به خصوص در مراحل اولیه یا در مواردی که کیستها کوچک هستند، ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند. با این حال، در صورت بروز علائم، درد یکی از شایعترین و آزاردهندهترین آنهاست. این درد معمولاً در ناحیه لگن و شکم احساس میشود و اغلب با قاعدگی تشدید مییابد. درد شدید قاعدگی (دیسمنوره) که با مسکنهای معمول بهبود نمییابد، یکی از نشانههای کلیدی است که میتواند به اندومتریوز و کیستهای آن اشاره داشته باشد.
علاوه بر درد لگنی، علائم دیگری نیز ممکن است بروز کنند. برخی از این علائم شامل:
- درد هنگام رابطه جنسی (دیسپارونیا)
- درد هنگام دفع ادرار یا مدفوع
- خونریزی نامنظم بین قاعدگیها
- در موارد شدیدتر، ناباروری
است.
در مواردی که کیستها بزرگ میشوند، ممکن است احساس پری در شکم، نفخ، و مشکلات گوارشی مانند یبوست یا اسهال نیز تجربه شود.
در کل، علائم کیست تخمدان اندومتریوز میتوانند به طور قابل توجهی بر کیفیت زندگی فرد تأثیر بگذارند و باعث اضطراب و ناراحتی روحی شوند.
عوارض کیست اندومتریوز
کیست اندومتریوز، در صورت عدم مدیریت و درمان مناسب، میتواند منجر به عوارض جدی شود که در ادامه به آن ها می پردازیم.
ناباروری
یکی از شایعترین عوارض، تأثیر بر باروری است. اندومتریوز و کیستهای آن میتوانند با ایجاد چسبندگی در لگن، تغییر ساختار آناتومیک تخمدانها و لولههای فالوپ و ایجاد التهاب مزمن، فرآیند تخمکگذاری، لقاح و لانه گزینی جنین را مختل کنند. طبق گفته این مطالعه که در سال ۲۰۲۴ انجام شد؛ تخمین زده میشود حدود ۳۰٪ از زنان مبتلا به اندومتریوز با مشکل ناباروری روبرو هستند و ۵۰٪ زنان نابارور، به اندومتربوز مبتلا هستند.
مشکلات روده و مثانه
مانند انسداد کامل روده، یبوست مزمن یا نیاز به دفع ادرار بهصورت مکرر
پارگی کیست اندومتریوما
یعنی زمانی که کیست باز شود و نشت کند که منجر به درد ناگهانی و شدید شکمی، خونریزی داخلی و التهاب صفاق (پریتونیت) می شود.
سرطان تخمدان (در موارد نادر)
البته خیلی نادر است چون کیست شکلاتی یک بیماری خوشخیم است و معمولاً باعث سرطان تخمدان نمیشود اما برخی از تحقیقات نشان دادهاند که زنان مبتلا به اندومتریوز و کسانیکه کیست شکلاتی دارند، احتمال کمی برای ابتلا به برخی انواع سرطان تخمدان، مانند کارسینوم اندومتریوئید (Endometrioid Carcinoma) دارند.
انواع کیست آندومتریوز
اگرچه «کیست اندومتریوز» یا «کیست شکلاتی» یک اصطلاح کلی برای کیستهای ناشی از اندومتریوز در تخمدان است، اما میتوان این کیستها را بر اساس اندازه، تعداد و شدت درگیری بافت تخمدان نیز دستهبندی کرد. درجات مختلف اندومتریوز (از I تا IV) که توسط سیستم طبقهبندی ASRM (انجمن پزشکی باروری آمریکا) تعریف شده است، میزان شدت و وسعت بیماری را مشخص میکند. کیستهای اندومتریوز معمولاً در درجات بالاتر این طبقهبندی (درجات III و IV) مشاهده میشوند که نشاندهنده وجود ضایعات بزرگتر، کیستهای متعدد و چسبندگیهای وسیع است.
در مواردی که اندومتریوز در نقاط دیگر بدن نیز وجود دارد، ممکن است انواع دیگری از ضایعات اندومتریوز نیز دیده شوند، مانند اندومتریوز صفاقی، کیستهای لولههای فالوپ، یا اندومتریوز در اندامهای دیگر مانند مثانه و روده. اما اصطلاح «کیست اندومتریوز» به طور خاص به کیستهای تخمدانی اشاره دارد.
تشخیص کیست آندومتریوز
تشخیص کیست اندومتریوز معمولاً ترکیبی از شرح حال بالینی، معاینه فیزیکی و روشهای تصویربرداری است.
پزشک در ابتدا با پرسیدن سوالاتی در مورد علائم بیمار، تاریخچه قاعدگی و سابقه خانوادگی، اطلاعات لازم را جمعآوری میکند.
سپس معاینه لگن نیز میتواند به شناسایی نقاط حساس، تودهها یا چسبندگیها کمک کند. با این حال، معاینه فیزیکی به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست.
روشهای تصویربرداری نقش مهمی در تشخیص کیست اندومتریوز دارند. سونوگرافی لگن و یا ترانسواژینال (از طریق واژن) اولین و معمولترین روش تصویربرداری است. این روش میتواند با دقت خوبی برای تشخیص اندومتریوز استفاده می شود و ویژگیهایی مانند اندازه، شکل، و محتوای کیست (مایع، جامد، یا ترکیبی) را مشخص میکند.
در مواردی که نیاز به اطلاعات دقیقتر باشد، ممکن است از MRI (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی) یا لاپاراسکوپی (جراحی تشخیصی با دوربین) استفاده شود. لاپاراسکوپی امکان مشاهده مستقیم ضایعات اندومتریوز و نمونهبرداری (بیوپسی) را فراهم میکند و دقیقترین روش تشخیصی محسوب میشود.
درمان کیست تخمدان اندومتریوز
درمان کیست تخمدان اندومتریوز به عوامل مختلفی از جمله شدت علائم، اندازه کیست، سن بیمار، و تمایل به بارداری بستگی دارد.
هدف اصلی درمان، کاهش درد، جلوگیری از پیشرفت بیماری، حفظ یا بازگرداندن باروری، و در صورت لزوم، برداشتن کیست است.
درمانهای دارویی و جراحی دو رویکرد اصلی در مدیریت کیست اندومتریوز هستند.
درمان دارویی
این رویکرد معمولاً برای کیستهای کوچک و بدون علائم شدید، یا به عنوان درمان کمکی قبل یا بعد از جراحی استفاده میشود. داروهایی مانند داروهای ضد بارداری خوراکی، آگونیستهای GnRH (هورمون آزاد کننده گنادوتروپین)، پروژستین و دانازول (Danazol) میتوانند با کاهش سطح استروژن، رشد بافت اندومتر نابجا را متوقف کرده و به کوچک شدن کیستها و کاهش درد کمک کنند.
درواقع، داروها فقط علائم کیست تخمدان اندومتریوز را کنترل میکنند ولی بیماری را به طور کامل ریشهکن نمیکنند و از آنجایی که این کیستها ماهیت عودکننده دارند، تمرکز پزشک تنها بر برداشتن کیست نیست، بلکه کنترل بیماری از طریق راه های درمان اندومتریوز اولویت اصلی برای حفظ باروری بیمار است.
درمان جراحی
در مواردی که کیستها بزرگ هستند، باعث درد شدید و ناتوانکننده میشوند، یا بر باروری تأثیر میگذارند، جراحی توصیه میشود. جراحی لاپاراسکوپی، که یک روش کم تهاجمی است، اغلب انتخاب اول جراحان است. در این روش، جراح فقط بافت آسیبدیده و کیست را بر می دارد (کیستکتومی) اما در موارد شدیدتر، ممکن است نیاز به برداشتن تخمدان (اووفورکتومی) یا حتی رحم (هیسترکتومی) باشد، به خصوص اگر بیمار قصد بارداری نداشته باشد.
ایا کیست اندومتریوز کوچک میشود؟
به طور کلی، کیستهای اندومتریوز، به دلیل ماهیت بافت اندومتر نابجا که به چرخه هورمونی پاسخ میدهد، ممکن است در طول زمان دچار تغییراتی شوند. در برخی موارد، به خصوص بعد از یائسگی که تولید استروژن کم می شود و یا با استفاده از درمانهای هورمونی، ممکن است اندازه کیستها کاهش یابد و علائم بهبود یابند. این داروها با سرکوب تخمکگذاری و کاهش سطح استروژن، رشد بافت اندومتر را کند کرده و میتوانند به کاهش التهاب و حجم کیست کمک کنند.
با این حال، کیستهای اندومتریوز معمولاً به طور کامل از بین نمیروند مگر اینکه به صورت جراحی برداشته شوند.
آیا اندومتریوماهای تخمدان دوباره رشد میکنند؟
بله، کیست های شکلاتی ممکن است حتی بعد از درمان هم برگردند. میزان عود به عواملی مثل اندازه کیست اولیه، سن فرد و نوع درمانی که انجام شده بستگی دارد.
به گفته clevelandclinic:
حدود ۱ نفر از هر ۴ نفر دوباره بازگشت اندومتریوما را تجربه میکند.
جمع بندی
کیست آندومتریوز یا کیست شکلاتی، کیست هایی پر از خون هستند که از رشد پوشش داخلی رحم (اندومتر) در خارج از حفره رحم ایجاد میشود. تشخیص این کیست ها، معمولاً ترکیبی از شرح حال بالینی، معاینه فیزیکی و روشهای تصویربرداری است و درمانهای دارویی و جراحی دو رویکرد اصلی در مدیریت آن ها هستند. علاوه بر درمانهای پزشکی، اصلاح سبک تغذیه و حذف مواد غذایی التهابزا در قالب یک رژیم اندومتریوز استاندارد، میتواند به کاهش درد و جلوگیری از بزرگتر شدن کیست کمک شایانی کند. در صورتی که نیاز به یک رژیم تخصصی برای درمان اندومتریوز دارید میتوانید از صفحه دریافت رژیم اندومتریوز اقدام فرمایید.
