نحوه تشخیص اندومتریوز شامل چند مرحله است. پزشک با بررسی سابقه خانوادگی و علائم بیمار مثل دردهای شدید دوران پریود (دیسمنوره) و یا درد هنگام رابطه جنسی، به دنبال نشانههایی از وجود اندومتریوز است که اگر به وجود اندومتریوز مشکوک شود، ممکن است آزمایشهای تصویربرداری مانند سونوگرافی یا MRI را تجویز کند. سونوگرافی معمولا تصاویری از کیست های شکلاتی (اندومتریوم) در تخمدان ارائه می دهد، در حالی که MRI تصویربرداری دقیقتری از ساختارهای لگن میدهد. با این حال، برای تشخیص و تایید نهایی اندومتریوز، لاپاراسکوپی بهترین روش است. در نهایت، با توجه به نتایج همه این بررسی ها پزشک تشخیص نهایی را ارائه میدهد و گزینههای درمانی مناسب را بررسی میکند. در ادامه درمورد راه تشخیص آندومتریوز با جزئیات بیشتری توضیح خواهم داد.
اندومتریوز چیست؟
اندومتریوز یعنی بافت شبیه پوشش داخلی رحم در جایی خارج از رحم مثل تخمدان، لولههای فالوپ یا حتی رودهها رشد میکندکه این رشد غیرطبیعی باعث التهاب، درد و حتی چسبندگی میشود.
علائم این بیماری بسیار شبیه مشکلات دیگر زنان مثل آدنومیوز، PCOS و بیماری التهابی لگن و یا مشکلات گوارشی مثل IBS است که برای همین تشخیص آن دشوار است و اغلب پزشکان برای تشخیص قطعی نیاز به ابزارهای پیشرفته دارند.
روش تشخیص اندومتریوز چیست؟
در 90 درصد مواقع بیماریهایی مثل اندومتریوز بدون تشخیص باقی میماند و تنها زمانی تشخیص داده میشود که فرد با چالش ناباروری در اندومتریوز روبرو میشود. روش های تشخیص اندومتریوز شامل علائم بالینی، معاینه فیزیکی، سونوگرافی، MRI و لاپاراسکوپی است و تشخیص اندومتریوز با پاپ اسمیر و یا عکس رنگی رحم کارایی زیادی ندارد و قطعی نیست.
تشخیص اندومتریوز با علائم بالینی
در بیشتر موارد تشخیص اندومتریوز با علائم شروع می شود و پزشک با بررسی علائم و سابقه خانوادگی بیمار، به وجود آن شک می کند. این علائم شامل:
- دردهای شدید دوران پریود یا دیسمنوره
- درد در هنگام رابطه جنسی
- تلاش های ناموفق برای بارداری
- درد لگنی مزمن
است. پزشک ابتدا با این روش تشخیص اولیه را می دهد سپس برای تشخیص دقیق تر از روش های بعدی استفاده می کند.
تشخیص اندومتریوز در سونوگرافی
سونوگرافی میتواند تودههای بزرگ بافت یا بافتهای اسکار را نشان دهد که احتمالاً نشانهای از اندومتریوز هستند اما قادر به تشخیص قطعی نیست. سونوگرافی در شناسایی اندومتریوما در تخمدانها که درواقع همان کیست شکلاتی است بسیار دقیق عمل میکند. اما قادر به تشخیص ضایعات کوچک و سطحی که روی سطح عضو قرار دارند، نیست؛ درحالیکه این ضایعات کوچک شایعترین نوع اندومتریوز محسوب میشوند. این روش به دو شکل شکمی و یا ترانس واژینال انجام می شود.
بهترین زمان سونوگرافی برای تشخیص اندومتریوز زمانی است که بافت داخلی رحم در نازک ترین حالت باشد یعنی در اوایل فاز فولیکولار و بلافاصله بعد از اتمام قاعدگی که نمای رحم و تخمدان ها واضح باشد؛ یعنی روزهای ۵ تا ۱۰ سیکل قاعدگی
طبق گفته Cleveland Clinic:
سونوگرافی بهتنهایی اطلاعات کافی برای تشخیص اندومتریوز ارائه نمیدهد، چون فقط کیستها یا تودههای بزرگ را نشان میدهد و ضایعات کوچکتر قابل مشاهده نیستند. بااینحال، میتواند شامل سرنخهایی برای مراحل بعدی تشخیص و اطلاعاتی برای پیشنهاد درمان باشد. معمولاً سونوگرافی ترانسواژینال برای تشخیص اندومتریوز انجام میشود (یعنی پروب داخل واژن قرار میگیرد.)
سونوگرافی ترانس واژینال
این روش یکی از بهترین روش های تشخیصی اندومتریوز است. برای تشخیص آندومتریوز با سونوگرافی واژینال، یک پروب مخصوص وارد واژن شده و تصاویری دقیق از اندامهای تولیدمثلی زنان مثل رحم و تخمدان ها ارائه میدهد . ویژگی مثبت این روش این است که با نشان دادن تصویر واضحی از بافت های غیر طبیعی و کیست ها مانند کیست شکلاتی، به پزشک کمک میکند موارد غیر طبیعی را شناسایی کند. اما این روش محدودیت هایی نیز دارد مثلا نمی تواند اندومتریوز سطحی یا ضایعات خیلی ریز را شناسایی کند ولی به صورت کلی، ابزاری ارزشمند در تشخیص اندومتریوز است.
سونوگرافی شکمی
این روش نیز یکی از روش های تشخیص اندومتریوز است اما برخلاف سونوگرافی ترانس واژینال، دقت بالایی ندارد. در این روش، پروب سونوگرافی روی شکم قرار می گیرد و تصاویری از اندام های داخلی ارائه می دهد. از این روش می توان برای ارزیابی اولیه و بررسی وضعیت کلی لگن استفاده کرد اما برای تشخیص قطعی، روش های دیگر مانند لاپاراسکوپی اولویت بالاتری دارند.
نکته بسیار مهم اینجاست که سونوگرافی باید توسط یک سونولوژیست ماهر انجام شود که با این بیماری آشناست و مهارت و تجربه کافی در شناسایی ضایعات عمقی اندومتریوز را داشته باشد.
سونوگرافی میتواند پزشک را یک قدم به تشخیص اندومتریوز نزدیکتر کند. این روش، روشی ایمن، سریع و مؤثر برای نشان دادن نشانههای احتمالی اندومتریوز است. این روش به پزشک کمک میکند تا تشخیص دهد که شاید اندومتریوز عامل درد و ناراحتی بیمار است و سپس از این اطلاعات برای تعیین مراحل بعدی درمان آندومتریوز استفاده کند.
در حال حاضر، تنها راه تشخیص قطعی اندومتریوز انجام لاپاراسکوپی است.
تشخیص اندومتریوز با MRI لگن
اگر پزشک مشکوک به اندومتریوز عمقی باشد یا سونوگرافی تصویر واضحی نشان ندهد، پزشک درخواست MRI می کند که این روش برای تشخیص ضایعات عمقی (Deep Endometriosis) دقیقتر از سونوگرافی عمل می کند.
MRI روش بهتری برای تعیین میزان گستردگی اندومتریوز است؛ بهویژه در تودههای مشکوکی که سونوگرافی قادر به تشخیص قطعی آنها نیست اما درکل سونوگرافی و MRI برای ضایعات سطحی حساسیت و دقت کافی ندارند.
طبق گفته mayoclinic، MRI در برخی موارد برای انجام جراحی استفاده می شود و به جراح اطلاعات دقیقی درباره محل و اندازهی رشدهای اندومتریوز ارائه میدهد.
تشخیص اندومتریوز با لاپاراسکوپی
تنها روش قطعی و استاندارد طلایی تشخیص است. در این روش، جراح با استفاده از دوربین کوچکی (لاپاراسکوپ) که از طریق برش کوچکی وارد شکم میشود، می تواند داخل لگن و ضایعات را مستقیماً ببیند و در صورت لزوم، نمونهای از بافت را برای آزمایش (بیوپسی) بردارد. خوبی این روش این است که امکان تشخیص دقیق و درمان را همزمان به پزشک می دهد اما عیب آن این است که نیاز به بیهوشی دارد.
تشخیص اندومتریوز با آزمایش خون
متاسفانه، تاکنون هیچ آزمایش خون قابل اعتماد و دقیقی برای تشخیص اندومتریوز وجود ندارد. آزمایش CA ۱۲۵ یک تست خونی برای اندازهگیری سطح پروتئینی خون به نام CA ۱۲۵ است. این پروتئین در سلولهای توموری، بهویژه در سرطان تخمدان، غلظتهای بالایی دارد. در برخی از زنان مبتلا به اندومتریوز ممکن است سطوح بالایی از CA ۱۲۵ را در خون ببینیم که این موضوع میتواند باعث سردرگمی پزشک در تشخیص شود، زیرا سطوح بالای این پروتئین به سرطان تخمدان نیز اشاره دارد؛ برای همین این آزمایش برای تشخیص اندومتریوز اختصاصی و قابل اعتماد نیست و به طور روتین درخواست داده نمی شود
تشخیص اندومتریوز در دختران
تشخیص اندومتریوز در دختران تفاوت چندانی با خانم های متاهل ندارد مگر در نوع سونوگرافی که در خانمهای متاهل امکان انجام سونوگرافی واژینال و داپلر وجود دارد و برای خانمهای مجرد بقیه روش های تشخیصی انجام می شود
تشخیص آندومتریوز با عکس رنگی رحم
عکس رنگی رحم (Hysterosalpingography) یا HSG بیشتر در تشخیص ناباروری زنان، بررسی شکل رحم و انسداد یا باز بودن لولههای فالوپ استفاده میشود اما HSG روش تشخیصی مستقیم برای آندومتریوز نیست.
اما شاید بهطور غیرمستقیم به کشف برخی مشکلات مرتبط با آندومتریوز کمک کند مثلا آندومتریوز شدید می تواند باعث چسبندگی یا انسداد لولههای فالوپ شود و در HSG این انسداد ممکن است دیده شود.
اما به طور کلی، HSG برای تشخیص آندومتریوز کافی نیست.
مناسبترین زمان مراجعه به پزشک
- اگر درد قاعدگی خیلی شدید باشد و بیش از ۲–۳ روز طول میکشد یا مسکنهای معمولی جوان ندهند
- درد هنگام دفع
- خونریزی شدید
- درد هنگام نزدیکی
- ناباروری
آیا تشخیص اندومتریوز بدون جراحی امکانپذیر است؟
پزشکان اغلب بر اساس علائم، سونوگرافی و MRI تشخیص احتمالی میدهند ولی اگر درد شدید باشد یا فرد قصد بارداری داشته باشد، ممکن است جراحی پیشنهاد شود.
جمعبندی
تشخیص اندومتریوز ممکن است کمی طول بکشد اما آگاهی از علائم و مراجعه بهموقع میتواند مسیر درمان را بسیار کوتاهتر کند. ترکیبی از شرححال دقیق، سونوگرافی، MRI و در صورت نیاز لاپاراسکوپی، بهترین روش برای تشخیص محسوب میشود. اگر مدتهاست درد شدیدی زمان قاعدگی دارید و یا احساس میکنید چیزی در بدنتان «طبیعی نیست»، اولین قدم مراجعه به پزشک است.
