درمان آندومتریوز اغلب شامل دارو یا جراحی و اصلاح سبک زندگی است. با توجه به چند فاکتور مانند سن، شدت علائم و بیماری و اینکه آیا قصد بارداری دارید یا نه، هرکدام از این روش ها انتخاب می شود. البته معمولاً ابتدا درمان دارویی توصیه میشود و اگر تأثیر نداشته باشد، جراحی بهعنوان گزینه بعدی مطرح میشود. داروهایی که در اندومتریوز تجویز می شوند اغلب داروهای مسکن برای کاهش درد و علائم این بیماری و داروهای هورمونی برای تنظیم تولید هورمونها است اما اگر این داروها کافی نباشند، گزینه بعدی عمل جراحی لاپاراسکوپی و یا هیسترکتومی (خارج کردن رحم) برای برداشتن بافت آندومتریوز در نواحی درگیر، جدا کردن چسبندگی ها و یا برداشتن کیست های است. نکته قابل توجه این است که چیزی به اسم درمان قطعی اندومتریوز وجود ندارد، اما مدیریت بیماری با زندگی سالم و مصرف دارو ها کاملاً امکان پذیر است. در ادامه با جزئیات بیشتری در مورد روش های درمان اندومتریوز آشنا می شوید.
تشخیص اندومتریوز
معمولا بیمار با شکایت درد لگنی یا خونریزی های سنگین قاعدگی به پزشک مراجعه می کند و پزشک با انجام معاینات و تست های مربوطه، وجود یا عدم وجود اندومتریوز را تشخیص می دهد.
راههای تشخیص این بیماری معمولاً ترکیبی از بررسی علائم، معاینه و آزمایشهاست. در حال حاضر تشخیص قطعی فقط با لاپاراسکوپی ممکن است، اما روشهای دیگر برای ارزیابی اولیه استفاده میشوند.
۱. شرح حال و بررسی علائم
بررسی موارد زیر کمک بزرگی به پزشک می کند که تا حدودی احتمال وجود اندومتریوز را بدهد
- شدت و نوع درد قاعدگی
- درد هنگام رابطهٔ جنسی
- درد لگن یا کمر
- مشکلات باروری
- سابقهٔ خانوادگی آندومتریوز
۲. معاینهٔ فیزیکی و لگنی
پزشک با معاینه شکم و معاینهٔ داخلی لگنی (واژینال) ، وجود توده، حساسیت یا چسبندگی را بررسی می کند.
۳. سونوگرافی لگن (واژینال یا شکمی)
در سونوگرافی، وجود کیستهای آندومتریوما در تخمدانها و ضایعات و برآمدگی های عمیق قابل مشاهده است.
۴. امآرآی ( MRI)
برای ارزیابی دقیقتر نواحی درگیر، خصوصاً در آندومتریوز عمقی انجام می شود و به پزشک کمک میکند برنامهٔ جراحی را بهتر طراحی کند.
۵. لاپاراسکوپی (تنها روش تشخیص قطعی)
با لاپاراسکوپی، پزشک داخل شکم را مستقیماً میبیند و در صورت دیدن ضایعات، نمونهبرداری (بیوپسی) هم انجام میشود. دراین روش علاوه بر تشخیص، همان زمان میتوان ضایعات را برداشت.
برای تشخیص نهایی و درمان اندومتریوز، لاپاراسکوپی بهترین و دقیق ترین روش است، اما ترکیب روش های شرح حال، سونوگرافی و MRI نیز در غربالگری اولیه بسیار مؤثرند.
طبقهبندی آندومتریوز
سیستم طبقهبندی ASRM (American Society for Reproductive Medicine) یا طبقهبندی انجمن آمریکایی طب تولیدمثل یک روش استاندارد برای درجهبندی شدت آندومتریوز است. این سیستم بیشتر برای توصیف میزان درگیری و برنامهریزی درمان، بهخصوص در زمینهٔ باروری استفاده میشود.
مرحله اول: خفیف
مرحلهٔ اول آندومتریوز «مرحله خفیف» در نظر گرفته میشود، چون ضایعات کوچک، کمعمق و کم هستند. البته این را بدانید که میزان ناراحتی یا درد همیشه با شدت بیماری مرتبط نیست. اینکه خانمی در مرحلهٔ اول اندومتریوز تشخیص داده شود، به این معنا نیست که دردش کم است یا این بیماری بر زندگی روزمرهاش تأثیر نمیگذارد.
مرحله دوم: خفیف تا متوسط
با اینکه این مرحله خفیف در نظر گرفته می شود اما ممکن است چسبندگی و بافت اسکار (زخم) آغاز شود که بعضی اوقات باعث مشکلات ناباروری می شود. در این مرحله ضایعات عمیقتر از ضایعات معمول در مرحلهٔ اول باشند.
مرحله سوم: متوسط
در این مرحله، ضایعات عمیق آندومتریوز زیادی وجود دارد و ممکن است کیستهایی در حداقل یک تخمدان ایجاد شود. کیستهای آندومتریوز زمانی روی تخمدان شکل میگیرند که بافت به آن متصل شده و سپس خون و بافت را دفع میکند. خون جمع شده قهوهای میشود و به همین دلیل به این کیستها «کیست شکلاتی» گفته میشود. همچنین ممکن است در این مرحله چسبندگیهای نازک (filmy adhesions) واضح شکل بگیرند که میتوانند ارگانها را به هم متصل کنند. چسبندگیها میتوانند باعث علائم ناراحتکننده و مختلکننده بیشتری مانند حالت تهوع و درد شدید شوند.
مرحله چهارم – شدید
این مرحله، اندومتریوز شدید در نظر گرفته میشود که با تعداد زیادی ضایعات عمیق آندومتریوز و کیستهای بزرگ روی حداقل یک تخمدان مشخص میشود. چسبندگیهای ضخیم در سراسر ناحیهٔ لگن ظاهر میشوند که باعث تشکیل گستردهٔ بافت اسکار و افزایش خطر ناباروری میشوند.
درمان اندومتریوز
درمان اندومتریوز بسته به شدت بیماری، سن، و هدف فرد (مانند کاهش درد یا بارداری) متفاوت است. درمان این بیماری معمولاً یک فرایند ترکیبی است و به جای یک نسخه ثابت، نیاز به استراتژی شخصیسازیشده دارد.
درمان شامل سه محور اصلی است:
- درمان دارویی: کنترل درد و مهار رشد بافت اندومتریوزی.
- درمان جراحی: حذف ضایعات در موارد شدید.
- تغییر سبک زندگی: شامل تغذیه، ورزش، کنترل استرس و درمانهای طبیعی.
درمان دارویی اندومتریوز
درمان دارویی معمولاً اولین مرحله مدیریت بیماری است. این روش برای زنانی که هنوز قصد بارداری ندارند و بیماری در مراحل اولیه است، مؤثرترین گزینه محسوب میشود. داروها به دو گروه کلی تقسیم میشوند:
داروهای مسکن و ضدالتهاب
مسکنهایی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن به کاهش درد و التهاب کمک میکنند. این داروها در واقع سریع ترین راه برای کاهش درد هستند اما مشکل اصلی را برطرف نمیکنند.
داروهای هورمونی
هدف از هورموندرمانی، متوقف کردن یا کاهش چرخه قاعدگی است زیرا رشد بافت اندومتریوزی به استروژن وابسته است. با این حال، عوارض جانبی مانند نوسانات خلقی، گرگرفتگی یا تغییر وزن ممکن است رخ دهد.
جراحی اندومتریوز
وقتی داروها کافی نیستند و درد به حدی میرسد که کیفیت زندگی را مختل میکند، گزینه بعدی جراحی است. لاپاراسکوپی روش طلایی درمان جراحی است. پزشک از طریق برشهای کوچک، بافتهای اندومتریوزی را شناسایی و حذف میکند.
مزایای لاپاراسکوپی:
- درد کمتر و دوره نقاهت کوتاهتر
- کاهش احتمال چسبندگی
- حفظ باروری در بیشتر موارد
ایا با برداشتن رحم اندومتریوز درمان میشود؟
در برخی موارد شدید، اگر اندامهای داخلی به شدت آسیب دیده باشند، ممکن است برداشتن رحم (هیسترکتومی) پیشنهاد شود. البته این تصمیم باید پس از بررسی دقیق و با در نظر گرفتن تمایل بیمار به بارداری گرفته شود.
آیا درمان قطعی اندومتریوز وجود دارد؟
از آنجایی که اندومتریوز یک بیماری مزمن و عودکننده است پس درمان قطعی ندارد اما با روش هایی که گفته شد می توان آن را کنترل کرد. بسیاری از زنان با درمان دارویی یا جراحی یا ترکیبی از هر دو، زندگی بدون درد و با کیفیتی را تجربه می کنند البته حواستان باشد که در خیلی از موارد حتی بعد از جراحی نیز درصورتیکه سبک زندگی سالم نداشته باشید احتمال بازگشت وجود دارد.
تغییر سبک زندگی
یکی از پایههای اصلی تغییر سبک زندگی برای درمان اندومتریوز، رژیم غذایی ضدالتهاب است.
توجه کنید که منظور از تغییر سبک زندگی، درمان خانگی اندومتریوز مانند مصرف دمنوش های مختلف نیست بلکه منظور
- تغذیه سالم
- مدیتیشن و یوگا برای کنترل استرس (استرس طولانی یکی از عوامل تحریک رشد بافتهای اندومتریوزی است.)
- ورزش
- خواب خوب و باکیفیت
است.
تغذیه مناسب برای زنان مبتلا به اندومتریوز
رعایت موارد زیر تاثیر زیادی بر کنترل این شرایط دارد و میتواند سطح التهاب بدن را به شکل قابلتوجهی کاهش دهد.
- حذف قندهای مصنوعی
- حذف فستفودها
- حذف لبنیات پرچرب
- حذف گوشتهای فرآوریشده
- قطع الکل و کافئین
در مقابل، مصرف خوراکیهایی مانند:
- ماهیهای چرب (حاوی امگا ۳)
- سبزیجات برگ سبز مانند اسفنلج به علت داشتن منیزیم
- میوههایی مثل زغالاخته، توتفرنگی و آووکادو
- ادویههای ضدالتهاب مثل زردچوبه و زنجبیل
- مغزها و دانهها (گردو، بادام، تخم کتان)
برای کنترل التهابات ناشی از اندومتریوز بسیار مفیدند.
به گفته مقاله ای از NIH، رژیم غذایی حاوی فیبر بیشتر و چربی کمتر باعث کاهش استروژن در گردش می شود.
رژیم غذایی سالم و هدفمند میتواند یکی از قویترین ابزارها برای کنترل علائم اندومتریوز باشد که در مقاله رژیم اندومتریوز این موضوع را بطور کامل بررسی کردیم. هدف اصلی تغذیه در این بیماری، کاهش التهاب، تنظیم سطح هورمونها و تقویت سیستم ایمنی است.
مکمل های مناسب برای اندومتریوز
ویتامین D
اولین و مهمترین ویتامین برای کنترل اندومتریوز، مکمل ویتامین D است. با توجه به سطح ویتامین D خون، باید ویتامین D با دوز مناسب استفاده کنی تا سطح آن به سطح قابل قبولی برسد.
طبق یک مطالعه متا آنالیز که در سال ۲۰۲۰ انجام شد دیده شد که:
زنان مبتلا به اندومتریوز سطح ویتامین D پایینتری نسبت به گروه کنترل دارند و یک رابطه معکوس بین سطح ویتامین D و شدت اندومتریوز وجود دارد.
امگا ۳
از آنجایی که امگا ۳ یک ضد التهاب قوی است، یک ترکیب عالی و ضد التهاب برای کاهش التهابات و دردهای اندومتریوز است. حتی نتایج یک مطالعه مروری نشان داد که:
احتمال ابتلا به اندومتریوز در خانم هایی که سطح EPA بالاتری دارند پایین تر است.
مکمل NAC
مکمل ان استیل سیستئین در مطالعات حیوانی و انسانی باعث کاهش اندازه ضایعات اندومتریوز شده است.
درکل با اشاره به یک مطالعه مروری و نتایج قوی آن، مکمل امگا۳ یک مکمل ضد درد برای تسکین دردهای اندومتریوز است سطح پایین ویتامین دی، ویتامین ای و زینک ریسک ابتلا به اندومتریوز را بالاتر می برد ولی تاثیر برخی از مکمل ها مانند منیزیم و کورکومین هنوز ثابت نشده.
تاثیر ورزش در درمان اندومتریوز
ورزش منظم یکی از قویترین ابزارها برای مدیریت علائم اندومتریوز است. فعالیت بدنی باعث افزایش جریان خون در ناحیه لگن، کاهش التهاب و آزادسازی اندورفینها (هورمونهای شادی) میشود.
تمرینهای مناسب شامل موارد زیر است:
- پیادهروی سبک یا دوچرخهسواری آرام (۳۰ تا ۴۵ دقیقه روزانه)
- یوگا و حرکات کششی لگنی برای کاهش درد
- تمرینات تنفسی و مدیتیشن حرکتی
بارداری و اندومتریوز
یکی از بزرگترین دغدغههای زنان مبتلا به اندومتریوز، بارداری است. این بیماری میتواند شانس باروری را کاهش دهد، اما خوشبختانه با درمانهای جدید، بسیاری از زنان توانستهاند باردار شوند.
در برخی موارد، پزشکان معتقدند که بارداری میتواند رشد اندومتریوز را کاهش دهد، زیرا در دوران بارداری سطح استروژن پایین آمده و قاعدگی متوقف میشود.
پیشگیری از بازگشت اندومتریوز
بازگشت اندومتریوز یکی از نگرانیهای اصلی بیماران پس از جراحی و درمان است. حتی پس از جراحی موفق، اگر سبک زندگی بیمار تغییر نکند، احتمال عود بیماری بالا میماند. پیشگیری از بازگشت، به معنای داشتن یک سبک زندگی سالم و پر تحرک است.
برای پیشگیری از عود بیماری، چند اصل کلیدی وجود دارد:
تغذیه سالم
استفاده از رژیم غذایی سرشار از سبزیجات، ماهیهای چرب، غلات کامل و پرهیز از قند و فرآوردههای حیوانی پرچرب ضروری است. غذاهایی مانند چای سبز، زنجبیل و زردچوبه باید بخشی دائمی از برنامه غذایی باشند.
ورزش منظم و سبک
تحرک بدنی ملایم مانند پیلاتس یوگا باعث تعادل هورمونی، بهبود جریان خون لگن و کاهش درد میشود.
مدیریت استرس
استرس مداوم باعث ترشح کورتیزول و برهم خوردن تعادل هورمونی میشود. تمرینات ذهنآگاهی، مدیتیشن و خواب کافی، ابزارهای مؤثر برای کنترل استرس هستند.
چکاپ منظم پزشکی
معاینههای دورهای توسط متخصص زنان، آزمایشهای هورمونی و سونوگرافی دورهای کمک میکند تا در صورت عود، بیماری در مراحل ابتدایی کنترل شود.
نتیجهگیری
اندومتریوز از چند جهت بدن را تحت تاثیر قرار می دهد. درمان موفق آن، نیازمند ترکیب سبک زندگی سالم و مراقبت دارویی یا درصورت نیاز جراحی است. داروها و جراحیها تنها بخشی از مسیر هستند، اما تغییر در تغذیه، کنترل استرس، خواب کافی و فعالیت بدنی منظم، بخش پایدار درمان را تشکیل میدهند.
