کم خونی ناشی از فقر آهن یکی از رایج ترین اختلالات خونی است که در مرحله اول این بیماری، ذخائر آهن تخلیه می شود سپس با کاهش سلول های قرمز و هموگلوبین (کمتر از 5/13 mg/dl در آقایان و کمتر از 12 mg/dl در خانم ها) و در نتیجه کاهش خون رسانی به بافت های بدن اتفاق می افتد. کمخونی با علائمی مثل خستگی، بی حالی، کسالت، خواب آلودگی و … همراه است و سپس با انجام آزمایش خون تشخیص آن قطعی می شود. درمان آن فقط با مصرف مکمل آهن یا در مواردی با تشخیص پزشک، تزریق آهن است. موادغذایی به تنهایی نمی توانند کم خونی را درمان کنند و صرفا روند درمان با مصرف مکمل را سریع تر می کنند.
کم خونی فقر آهن چیست؟
کمخونی فقر آهن یکی از شایعترین اختلالات تغذیهای است که مستقیماً بر انرژی، تمرکز و عملکرد روزانه افراد تاثیر میگذارد. این مشکل زمانی ایجاد میشود که بدن نتواند به اندازه کافی آهن جذب یا ذخیره کند و در نتیجه تولید گلبولهای قرمز کاهش پیدا کند. بررسی علائم، علل و راهکارهای درمانی، کمک میکند تا بتوانید سریعتر مسیر درمان را طی کنید.
هر قسمتی از بدن برای انجام وظایف خود، نیاز اساسی به اکسیژن دارد. اکسیژن از طریق تنفس وارد بدن شده و پس از تبادل هوای تمیز و آلوده در ریه ها، اکسیژن از طریق سلول های قرمز خون به بافت ها و ارگان های بدن میرسد .
گلبول های قرمز خون برای انجام درست وظایف خود به آهن، اسید فولیک، ویتامین ب12 و … نیاز دارند که کمبود هرکدام میتواند باعث نوعی از کمخونی شود که در این مقاله درمورد کمخونی فقر آهن صحبت میکنیم.
از کجا بفهمیم کمخونی فقر آهن داریم؟
تشخیص کمخونی فقر آهن اغلب از طریق بررسی علائم بالینی و آزمایش خون به راحتی قابل تشخیص است.
علائم بالینی
این علائم اغلب شامل خستگی و بی حالی است که باعث خستگی مداوم بیمار می شود. کمخونی فقر آهن تنها یکی از علت های خستگی است. در مقاله علت های خستگی به صورت کامل به بررسی علت های مختلف خستگی و بیحالی پرداخته ایم.
آزمایش خون
در آزمایش خون با اندازه گیری پارامترهای زیر شدت کمخونی تشخیص داده میشود.
CBC یا شمارش کامل خون
یک تست روتین است که در این تست تعداد سلول های خونی مانند هموگلوبین، هماتوکریت، RBC ، شکل و اندازه گلبول قرمز بررسی می شود.
درکمخونی معمولا RBC، هموگلوبین وهماتوکریت کاهش میابد.
فریتین
مهمترین فاکتور برای ارزیابی ذخائر آهن در بدن است که مراحل اول کمخونی با کاهش فریتین و تخلیه ذخائر آهن همراه است.
فریتین پروتئینی است که میزان ذخائر آهن را نشان میدهد. فریتین پایین نشان دهنده ذخائر پایین آهن است.
آهن سرم
این تست مقدار کل آهن خون را اندازه می گیرید اما تست دقیقی برای تشخیص کمخونی نیست چون به عوامل زیادی وابسته است
TIBC
این تست مقدار کلی آهنی که می تواند به ترانسفرین متصل شود را اندازه می گیرد. از آن جایی که ترانسفرین حامل آهن در خون است، این تست می تواند به صورت غیر مستقیم ترانسفرین را نیز اندازه بگیرید در کمخونی فقر آهن مقدار این پارامتر نرمال یا رو به افزایش است.
علائم کمخونی فقر آهن
- خستگی
- ضعف و گیجی
- رنگ پریدگی یا پوست زرد
- تنفس کوتاه، سر درد و درد قفسه سینه به خصوص زمان ورزش و یا فعالیت
- دست و پاهای سرد
- ریزش مو
- خواب آلودگی
- ناخن شکننده
- ضربان قلب نامنظم و تند
- میل به مواد غیر مغذی مانند خاک و یخ
- خواب بی کیفیت
- عدم تحمل به سرما
اصولا علائم کم خونی فقر آهن در زنان با مردان تفاوتی ندارد و شبیه هم هستند اما نکته قابل توجه شیوع کم خونی فقر آهن است که طبق گفته CDC در مطالعه ای که از آگوست ۲۰۲۱ تا آگوست ۲۰۲۳ انجام شد دیده شد که در امریکا شیوع کم خونی فقر آهن بین خانم ها ۱۳٪ بود درحالیکه بین آقایان ۵/۵٪ بود و این یعنی خانم ها به دلایل مختلف مثلا قاعدگی بیشتر از آقایان، به کم خونی فقر آهن مبتلا می شوند.
علت های کم خونی فقر آهن
مهمترین دلیل کم خونی فقر آهن از دست دادن خون به علت های مختلف است. مانند:
- از دست دادن خون در زمان قاعدگی
- از دست دادن خون از دستگاه گوارش در اثر التهاب یا بیماری التهابی روده یا زخم معده شدید
- از دست دادن خون در اثر سرطان های گوارشی
- اهدای خون مکرر
- از دست دادن خون در زمان قاعدگی
چه کسانی در معرض کم خونی هستند؟
کمخونی فقر آهن یک اختلال خونی بسیار رایج به خصوص بین خانم هاست. ریسک ابتلا به کمخونی در این افراد بیشتر است.
از دست دادن خون در قاعدگی
در خانم هایی که در سنین باروری هستند و پریود می شوند مخصوصا خانم هایی که خونریزی های شدید دارند مثلا در شرایطی مثل اندومتریوز یا فیبروم احتمال کمخونی بسیار زیاد است.
به خانم های بالای 18 سال توصیه میشود که درصورت منظم بودن قاعدگیها، برای پیشگیری از کمخونی به مدت 10 روز در ماه زیر نظر متخصص روزی یک عدد، مکمل آهن مصرف کنند.
خانم های باردار و شیرده
در زمان بارداری و شیردهی نیاز به آهن افزایش مییابد و به همین دلیل، برای پیشگیری و کنترل کم خونی در بارداری معمولاً مکمل آهن تجویز میشود. همچنین داشتن یک رژیم بارداری اصولی میتواند به شما کمک کند که بارداری با کیفیتی را تجربه کنید.
در دوران بارداری برای اکسیژن رسانی کافی به جنین، نیاز به آهن افزایش میابد که معمولا از هفته 16 بارداری تا 3 ماه بعد از زایمان توصیه به مصرف روزی یک عدد مکمل آهن میشود ( دوز پیشگیری از کمخونی در بارداری).
دریافت ناکافی آهن
در افرادی که گیاهخوار هستند و موادغذایی سرشار از آهن مانند گوشت قرمز، مرغ ماهی نمی خورند، احتمال کمخونی بالا ست
خونریزی داخلی
برخی از بیماری ها مثل زخم معده شدید، پولیپ کولون یا روده و یا حتی سرطان کولون باعث خونریزی داخلی میشوند. استفاده مداوم از برخی مسکن ها مثل آسپرین سبب خونریزی معده میشود.
جذب ناکافی آهن
در برخی از شرایط مانند انجام اسلیو معده، سلیاک، بیماری التهابی روده، مصرف داروهایی مانند امپرازول و یا وجود میکروب معده جذب آهن کم میشود که با انجام آزمایش و اطمینان از کمخونی، مکمل تجویز می شود.
کمخونی فقر آهن در کودکان
به گفته انجمن هماتولوژی امریکا، کودکانی که بیشتر از 500 میلی لیتر در روز شیر گاو می خورند، در معرض کم خونی فقر آهن هستند چون شیر گاو نه تنها آهن خیلی کمی دارد بلکه بخاطر مقدار زیاد کلسیم جذب آهن را کاهش می دهد.
در صورتی که کودکتان به کمخونی مبتلاست پیشنهاد میکنم این مقاله را بخوانید: درمان کمخونی فقر آهن در کودکان
ایا کم خونی فقر اهن خطرناک است؟
با توجه به اینکه بسیاری از آنزیم ها و فعالیت های غددی و ساخت هموگلوبین تحت تاثیر آهن است، با کمبود آهن عملکرد هموگلوبین مختل می شود و اکسیژن رسانی به بافت ها از جمله قلب و مغز مختل می شود درنتیجه کمخونی درمان نشده می تواند مشکلات جدی برای بدن به وجود بیاورد، بنابراین کمخونی فقر آهن باید خیلی سریع درمان شود.
درمان کم خونی فقر آهن
درمان کمخونی فقر آهن فقط با مکمل های آهن امکان پذیر است. با توجه به میزان شدت کم خونی مکمل با دوز های مختلف تجویز می شود که حتما باید تحت نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود. اگر قصد خرید مکمل آهن بدون ایجاد یبوست دارید پیشنهاد میکنم مقاله بهترین مکمل های آهن بدون عوارض گوارشی را بخوانید.
درمان فقر آهن شدید با نظر پزشک با تزریق آهن و یا مصرف دوز بالایی از مکمل های آهن انجام میشود.
پیشگیری از کمخونی فقر آهن
1. دریافت آهن از رژیم غذایی
مواد غذایی سرشار از آهن عبارتند از:
- گوشت قرمز
- مرغ و دیگر ماکیان
- ماهی
- حبوبات
- سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج
زیست دسترسی و جذب آهن موجود در منابع حیوانی بهتر از منابع گیاهی مانند حبوبات است برای همین افراد گیاهخوار در معرض کمخونی فقر آهن قرار دارند.
برای افزاش جذب آهن از حبوبات میتوانید چند قطره آبلیمو یا آب نارنج یا منابع دیگر ویتامین ث اضافه کنید.
توجه کنید تخم مرغ و آجیل ها منبع خوبی از آهن محسوب نمیشوند.
2. مصرف مکمل آهن در خانم ها
همانطور که بالاتر اشاره کردیم، برای پیشگیری از کمخونی فقر آهن توصیه میشود که خانم های بالای 18 سال به مدت 10 روز در ماه زیر نظر متخصص روزی یک عدد مکمل آهن مصرف کنند. درصورتیکه با مصرف مکمل دچار یبوست شدید، یک رژیم غذایی مناسب یبوست میتواند به بهبود وضعیت گوارش کمک کند.
اما در صورت وجود کمخونی باید دوز و مقدار مصرف مکمل آهن حتما تحت نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود. اگر قصد خرید مکمل آهن دارید پیشنهاد میکنم مقاله بهترین مکمل های آهن بدون عوارض گوارشی را بخوانید.
چه مواد غذایی جذب آهن را افزایش میدهند؟
ویتامین ث جذب آهن از منابع گیاهی مانند حبوبات یا اسفناج را افزایش میدهد بنابراین میتوانید منابع ویتامین ث مانند فلفل دلمه ای ، کلم بروکلی و یا آبلیمو را به این غذاها اضافه کنید.
چه مواد غذایی جذب آهن را کاهش میدهند؟
چای، قهوه، کاکائو، شیر کاکائو و لبنیات مانند شیر جذب آهن را کاهش میدهند بنابراین، 2 ساعت قبل از منابع غذایی گیاهی آهن و یک ساعت بعد از آن این موادغذایی را مصرف نکنید.
شیره انگور یا خرما برای درمان کمخونی خوبه؟
درصورت وجود کمخونی فقر آهن، هیچ ماده غذایی حتی گوشتها نمی توانند به تنهایی و بدون مصرف مکمل، کمخونی را درمان کنند و برای درمان کمخونی فقط باید تحت نظر متخصص مکمل مناسبی مصرف کنید. ضمنا انگور و یا خرما و شیره انگور و خرما مقدار آهن ناچیزی دارند و نمیتوانند جایگزین غذاهای سرشار از آهن یا مکمل آهن شوند.
آیا کم خونی همان فقر آهن است؟
به گفته mayo clinic:
کمخونی به شرایطی گفته می شود که مقدار گلبول قرمز خون و هموگلوبین کم شود و انواع مختلفی دارد. کمخونی فقر آهن یکی از انواع کمخونی است که در اثر تخلیه ذخائر آهن به علت های مختلف اتفاق می افتد. هرچند بصورت عمومی به کمخونی فقر آهن، کمخونی گفته می شود اما از لحاظ علمی کمخونی فقر آهن همان کمخونی نیست و فقط یکی از انواع است.
بهترین زمان مصرف مکمل آهن
- بهتر است مکمل آهن بصورت ناشتا و قبل از صبحانه مصرف شود اما اگر قرص آهن عوارض گوارشی مانند سوزش معده یا حالت تهوع ایجاد کرد، می توانید شب ها قبل از خواب یا دو ساعت بعد از مصرف غذا همراه یک لیوان آب مصرف کنید.
- توجه کنید به هیچ عنوان قرص آهن را همراه شیر یا دیگر لبنیات مصرف نکنید.
- مصرف لبنیات یا مکمل کلسیم 2 ساعت قبل و بعد از قرص آهن ممنوع است.
جمع بندی
کمخونی فقر آهن یکی از انواع کمخونی است که بر بسیاری از ارگان های بدن تاثیر منفی می گذارد که باید در اسرع وقت درمان شود. اگر علائم کمخونی مانند خستگی و بی حالی را دارید با انجام یک ازمایش ساده و تشخیص علت و مصرف دارو و مکمل مناسب میتوانید کیفیت زندگی خود را بالا ببرید.
